حسابرسی
بسم الله..
ما به عنوان یک مسلمان اساساً وظیفه داریم که از عملکرد هر روز خود و در کل از عملکرد یک عمر زندگی خود حسابرسی دقیق در همین دنیا داشته باشیم و در این باره روایات فراوانی از پیشوایان دینی خود در اختیار داریم ؛ چنانچه امام علی (ع) در ضمن خطبهی این وظیفه مهم و تأثیر گزار در زندگی را به بندگان خدا گوشزد کرده است که متن حدیث را در ابتدای عرایضم قرائت کردم در این جا به ترجمه اش اکتفا می کنم آنجا که می فرماید :
بندگان خدا! (كردار و گفتار) خود را بسنجيد پيش از آنكه (كارهاي) شما مورد ارزیابی و سنجش قرار گیرد، و به حساب نفس خود برسيد پيش از آنكه به حسابتان رسیدگی شود. (فرصت را غنيمت دانيد) پيش از آنكه پنچهی مرگ گلويتان را بفشارد و از نفس كشيدن باز بمانيد، فرمانبردار شويد قبل از آنكه به زور شما را فرمانبر سازند و بدانيد آنكه نتواند خود را پند و موعظه دهد تا از گناه بازداشته شود، شخص ديگر پند دهنده و بازدارندهی او از گناه نخواهد بود. [1]
از حضرت امام صادقعليهالسلام به ابن جندب نیز چنین سفارشی شده است که : « اى پسر جندب، بر هر مسلمانى كه ما را مىشناسد، لازم است كه در هر روز و شب، اعمالش را بر خود عرضه نماید و از نفس خود حساب بكشد؛ اگر كار خوبى در آنها يافت، بر آن بيفزايد و اگر كار زشتى در آن بیابد، از آن طلب بخشايش نمايد تا در قيامت دچار رسوايى نگردد».[2]
پیامد عدم حسابرسی در زندگی
در فرمایش ذکر شده امام صادق (ع) هشدار داده شده است كه اگر کسی حساب خود را در این دنیا رسیدگی نکند در قيامت به رسوایی بزرگی دچار خواهد شد.زیرا يكى از اسمهاى قيامت، «يوم الحسرة» و «يوم الحساب» است. اگر انسان در این دنیا توجه نداشته باشد كه روزى به كارهايش رسيدگى و از او حساب دقیقی کشیده می شود، طبیعی است که احساس مسؤوليت ننموده و به كارهايش سرو سامان نخواهد داد و با همان وضعیت آلوده اگر در پای میز محاسبه کشانده شود، در آن روز دچار حسرت و پشیمانی و رسوایی بزرگی خواهد شد ، کاری که هیچ راه جبرانی ندارد. اما کسی که در این دنیا به حساب خود رسیدگی می کند در صورت آگاهی از معایب و نقایص، فرصت اصلاح و جبران آن را دارد و از این رو پیشوایان دینی از جمله شخص پیامبراکرم (ص) به پیروان خود دستور داده است که : «حاسبوا انفسكم قبل ان تحاسبوا»[3] پيش از آنكه به حساب شما رسیدگی شود، خود را مورد محاسبه قرار دهيد.
دو مطلب مهم در نحوه محاسبهی خود
با توجه به چنین وظیفهی که بر دوش داریم ، برای اینکه به این وظیفهی دینی و اخلاقی خود عمل کنیم؛ دو مطلب را باید مورد دقت قرار دهیم :
1- به کمیت و کیفیت حساب روز قیامت توجه داشته باشیم تا بتوانیم شبیه چنان حساب را در زندگی دنیوی از خود انجام دهیم.
2- مطلب دوم ارائهی راهکار و شیوهی چنین ارزیابی و سنجش در زندگی است که باید مورد دقت و توجه قرار گیرد.
چگونگی حسابرسی روز جزا از نظر آیات
برای فهم نحوهی حسابرسی روز قیامت ناگزیریم به بعضی از آیاتی که راجع به این مسئله در قرآن کریم آمده است ، به صورت کوتاه اشاره نمائیم ؛ از جمله ویژگیهایی حساب آخرت گسترهی قلمرو و محدودهی فراوان آن است به گونهی که نه تنها شامل عملکرد آشکار و علنی انسان بلکه شامل کارهایی پنهانی و مخفی انسان نیز می شود. چنانچه فرموده است :
«اِن تُبدُوا ما فی انفُسِکم او تُخفُوهُ یُحَاسبکُم به الله» ؛ آن چه را در دل تان است چه آنها را آشکار سازید یا مخفی نمائید خداوند آنها را مورد محاسبه قرار می دهد. [4]
ویژگی دیگر گسترهی دقت آن است به گونه ای هیچ چیزی در آن فرو گزار نمی شود. چنانچه در آیات گوناگون با عبارات مختلف این حقیقت باز گو شده است در یک جا می فرماید :
« وَوُضِعَ الْكِتَابُ فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ وَيَقُولُونَ يَا وَيْلَتَنَا مَالِ هَذَا الْكِتَابِ لَا يُغَادِرُ صَغِيرَةً وَلَا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصَاهَا وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حَاضِرًا وَلَا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَدًا».[5]
و كارنامه [عمل شما در ميان] نهاده مىشود آنگاه می بینی که بزهكاران از آنچه در آن مشاهده می کنند، بيمناك و هراسان مىشوند و [ حالت ترس و وحشت شان را با بیان گفته هایی آشکار می سازند و ] مىگويند اى واى بر ما! اين چه نامهاى است كه هيچ [كار] كوچك و بزرگى را فرو نگذاشته جز اينكه همه را به حساب آورده است [وقتی دقت می کنند تمام ] آنچه را انجام دادهاند آنها را [در آن صحنه ]حاضر می يابند و پروردگار تو به هيچ كس ستم روا نمىدارد.
در جای دیگر می فرماید انسانی که پرونده و نامهی عملش با چنین دقتی مورد محاسبه قرار گیرد، توان هیچگونه رد و انکاری از کرده های خود را نخواهد داشت . در این صورت هر کسی می تواند خودش قاضی خودش باشد و نیاز به حسابرس و مستنطق و بازپرسی دیگر نداشته باشد زیرا در آن حسابرسی نه چیزی پنهان است تا کسی دیگر آن را آشکار سازد و نه چیزی گم شده است تا کسی دیگر آن را پیدا کند و نه چیزی فراموش شده است تا کسی دیگر آن را به خاطر کسی بیاورد بلکه همه چیز با اسناد و مدارک روشن و غیر قابل انکار ، حضور داشته و موجود است و اینجا است که خداوند متعال می فرماید:«وَكُلَّ إِنسَانٍ أَلْزَمْنَاهُ طَآئِرَهُ فِي عُنُقِهِ وَنُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ كِتَابًا يَلْقَاهُ مَنشُورًا اقْرَأْ كَتَابَكَ كَفَى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيبًا مَّنِ اهْتَدَى فَإِنَّمَا يَهْتَدي لِنَفْسِهِ وَمَن ضَلَّ فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيْهَا وَلاَ تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا» [6]
یعنی كارنامهی هر انسانى را به گردن او بسته و ملازم او قرار می دهيم و روز قيامت براى او نامهاى بيرون مىآوريم كه [از اول تا آخر آن را با تمام جزئیات] باز و گشاده مىبيند و [در این هنگام به خود شخص گفته می شود] نامهات را بخوان! كافى است كه امروز خودت حسابرس خودت باشى! هر كس هدایت شده تنها به سود خود هدایت شده است و هر كس به بيراهه رفته تنها به زيان خود به بيراهه رفته است و هيچ کسی بار گناه ديگرى را بر دوش نمی گیرد و ما تا پيامبرى برنينگيزيم [کسی را بدون اتمام حجت] به عذاب گرفتار نمی سازیم.
در آیات دیگر ، دقت فراوان حسابرسی روز قیامت را با این بیان آورده است که : وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَأْتِينَا السَّاعَةُ قُلْ بَلَى وَرَبِّي لَتَأْتِيَنَّكُمْ عَالِمِ الْغَيْبِ لَا يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَلَا فِي الْأَرْضِ وَلَا أَصْغَرُ مِن ذَلِكَ وَلَا أَكْبَرُ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُّبِينٍ[7]
و كسانى كه كافر بودند می گفتند رستاخيز و قیامتی نخواهیم داشت بگو چرا، سوگند به پروردگارم كه حتما قیامتی خواهید داشت [ و در آن روز همان] داناى نهان[ها] كه از او حتی هم وزن ذرهاى نه در آسمانها و نه در زمين پوشيده نيست و نه كوچكتر از آن و نه بزرگتر از آن وجود ندارد مگر اينكه در كتابى روشن [درج شده] است.
در این آیه خداوند دقت حسابرسی را برای کسانی که اصل حسابرسی را منکر بودند به شکلی بیان می کند که حتی ذره و کوچکتر از آن نیز از دید خداوند مخفی نمی ماند چه آن کوچکتر از ذره در آسمانها باشد یا در زمین ، همه در کتابی روشن مضبوط است.
همین حقیقت را از قول حضرت لقمان نیز آورده است که :
« َیا بُنَيَّ إِنَّهَا إِن تَكُ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِّنْ خَرْدَلٍ فَتَكُن فِي صَخْرَةٍ أَوْ فِي السَّمَاوَاتِ أَوْ فِي الْأَرْضِ يَأْتِ بِهَا اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ[8]
اى پسرك من اگر [عمل تو] هموزن دانهی خردلى باشد و آن دانهی خردل در تختهسنگى يا در آسمانها يا در زمين باشد، خداوند آن را مىآورد چه اینکه خداوند بسیار دقيق و آگاه است.
یا در آیه دیگر آمده است که «وَنَضَعُ الْمَوَازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيَامَةِ فَلَا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئًا وَإِن كَانَ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِّنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنَا بِهَا وَكَفَى بِنَا حَاسِبِينَ[9]
ترازوهاى داد و عدالت را در روز رستاخيز مىنهيم پس هيچ كس [در] چيزى ستم نمىبيند و اگر [عملی] هموزن دانهی خردلى نیز داشته باشد آن را مىآوريم و كافى است كه ما حسابرس باشيم.
یا در سوره زلزال که بسیاری از ما آیهی آن را حفظ هستیم ؛ خداوند متعال می فرماید «فَمَن يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ وَمَن يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ»؛ پس هر كه هموزن ذرهی نيكى كند [نتيجه] آن را خواهد ديد و هر كه هموزن ذرهی بدى كند [نتيجه] آن را نیز خواهد ديد.
اکنون با توجه به مضمون این آیات و آیات دیگر که به دلیل فرصت اندک از ذکر آنها خود داری می کنم، در می یابیم که حسابرسی بسیار دقیقی در پیش رو داریم، اگر بخواهیم قبل از آن ، در این دنیا حسابرسی از خود داشته باشیم باید از همان دقت و ظرافت و از همان گستردگی قلمرو برخوردار باشد و چنین حساب دقیقی است که می تواند انسان را از رسوایی بزرگ روز جزا حفظ نماید و گرنه محاسبهی سرسری و کلینگری انسان را از حسابرسی دقیق روز قیامت نجات داده نمی تواند، زیرا با مبهم نگری و کلی برگزار کردن محاسبهی دنیوی، انسان متوجه معایب و نقایص خود نشده و در آن صورت در صدد جبران و اصلاح آن نیز بر نخواهد آمد و عیبی که در این دنیا اصلاح نشود و با انسان در عالم آخرت منتقل شود، طبیعی است که در روزی که «تبلی السرائر» است و در آن روز همه رازها برملا می شود، وجود چنین معایب و کارهای زشت نیز آشکار شده و انسان را مفتضح و رسوا خواهد ساخت.
بنابراین در مطلب اول، به این نتیجه رسیدیم که حساب روز جزا حساب بسیار دقیقی است که خداوند متعال از حتی کوچکتر از ذره نیز نمی گزرد و طبق دستور پیشوایان دینی باید حسابرسی دنیوی ما نیز با همان یا نزدیک به همان دقت برگزار شود .
اکنون نوبت طرح مطلب دوم است که چه راهکاری برای این حسابرسی دقیق در دنیا وجود دارد تا با استفاده از آن بتوانیم این وظیفهی تأثیر گزار در زندگی را انجام دهیم.
راهکار محاسبهی خود در زندگی:
امير مومنان علی (ع) وقتی از پيامبر اكرم (ص) اصل وظیفهی حسابرسی را نقل كرده است که : (اكيس الكيّسين من يحاسب نفسه ... ؛ زيرك ترين زيرك ها، كسي است كه پيوسته به حساب خود رسيدگي و خود را ارزيابي كند و براي بعد از مرگ، تلاش و كوشش كند و احمق ترين احمق ها، كسي است كه از هواي نفس خود پيروي كند و در پي آرزوهاي نفساني خود باشد).
کسی از امام راهکار این مسئله را سوال می کند که :
يا امير المومنين ! انسان چگونه به حساب خود رسيدگي كند؟
امام (ع) فرموده است: در پايان روز خود را اینگونه مورد محاسبه و خطاب قرار دهد که : اي نفس! امروز هم كه گذشت و دیگر هرگز بر نمي گردد [ولی مسئولیتش بر عهدهی تو آمده و] خداوند از آن سوال مي كند چگونه آن را گذراندي و در آن روز چه کار كردي؟ آيا حق برادر مومن را ادا كردي؟ آيا غم و اندوه او را برطرف نمودي؟ آيا در هنگام غيبت و سفر او ، به خانواده و فرزندانش رسيدگي كردي؟ آيا جلوي غيبت از او را با موقعيت خود گرفتي؟ آيا به مسلماني كمك كردي؟
اگر در پاسخ این سوالات به خاطر آوردی که در آن روز كار خيري از تو سر زده است، پس بايد خدا را بر اين نعمت سپاس گويي و بر اين توفيق پروردگار عالم را ستايش كني و اگر به یادت آمد كه در آن روز كوتاهي و يا گناهي را مرتكب شده اي ، پس از آن طلب مغفرت كن و تصميم بر ترك گناه بگير و كوتاهي را با فرستادن درود بر محمد و خاندان پاك او جبران كن). [10]
امام كاظم (ع) نيز مي فرمايد:
(لَيْسَ مِنّا مَنْ لَمْ يُحاسِبْ نَفْسَهُ في كُلُّ يَوْمٍ فَاِنْ عَمِلَ حَسَناً اِسْتَزادَ اللهَ تعالي وَ إِنْ عَمِلَ سَيِّئاً اِسْتَغْفَرَ اللهَ مِنْهُ وَ تابَ اِلَيهِ؛
از ما نيست كسي كه هر روز به حساب خود رسيدگي نكند؛ پس اگر كار نيكي انجام داده، از خدا بخواهد كه خدا توفيق انجام كار نيك بيشتري به او بدهد و خدا را بر آن كار نيك ستايش كند و اگر خداي ناكرده كار بد و زشتي انجام داده بود، از آن كار ، طلب مغفرت و توبه كند.[11]
توضیح بیشتر پیرامون این راهکار
این راهکار در جای خودش ارزشمند و از کارآیی لازم برخوردار است ولی آنچه من می خواهم در این جلسه و به مناسبت فرا رسیدن سال نو بر آن اضافه نمایم این است که انسان هر چه بخواهد خود را مورد ارزیابی و سنجش دقیق قرار دهد و طبق راهکار داده شده هر شب خود را مورد محاسبهی کارهای روزانهی خود قرار دهد ولی از آنجائیکه انسان معمولاً فراموش کار است بسیاری از کارهای روزانه اش را فراموش می کند و اگر فراموش هم نکند خاصیت دیگر انسان توجیه گری است و برای بسیاری از کارهای اشتباه و ناقص خود توجیه و دلیل درست می کند و آن را با توجیه از سر گزرانده و خود را به خوب بودن آن قانع می سازد !! لذا آنها را به حساب نیاورده و طبیعی است که در صدد اصلاح آن نیز بر نخواهد آمد . اگر توجیه هم نکند خاصیت دیگر انسان اهمال کاری و کلی نگری و نپرداختن به جزئیات و کارهای جزئی است که ممکن است انسان در اثر خستگی و حوصله نداشتن، به بسیاری از کارهای روزمرهی خود رسیدگی نکند و آنها را نادیده بگیرد.
ارائه پیشنهاد برای محاسبه دقیق تر
برای اینکه این خاصیت های انسان، جلوی محاسبه دقیق کارهای روزمرهی انسان را نگیرد پیشنهاد می شود که از روزهای اول سال یک سالنامه و تقویم های بزرگ برای خود تهیه کنیم و در طی روز تمام کارهای روزانه خود را در آن یاد داشت کنیم که این کار هم جلوی فراموشی کارهای ما را می گیرد و هم با محفوظ ماندن آن، در صورت سهل انگاری و توجیه کوتاه مدت ، فرصت جبران آن در آینده و دراز مدت برای انسان فراهم می گردد زیرا ممکن است من شب در اثر خستگی و بی حوصلگی کار آن روز خود را با توجیه پشت سر بگزارم ، اما اگر این کار ها ثبت شده باشد، در روزهای آینده وقتی خستگی برطرف شد و انسان با حوصله و دقت بیشتر به کارنامهی گذشته خود نگاه کند بهتر و بیشتر به معایب و نقایص کارهای خود پیمی برد و در صدد رفع آن بر می آید.
علاوه براینکه با ثبت کارهای روزانه بهتر به هدر رفتن عمر و اوقات گران قیمت خود در طی روزهای متمادی پی می بریم، وقتی انسان در طی یک ماه هر روز یادداشت کند که امروز چندین ساعت من بیهوده ضایع شد و امروز نیز کاری انجام ندادم و امروز نیز توفیقی برای انجام کار خوب نداشتم و... بالاخره این انسان هرچه تنبل هم باشد با مطالعه این یاد داشت ها روزی غیرتش به جوش می آید و بالاخره تصمیم می گیرد که جلوی این هدر رفتن ها و ضایع شدن های عمر را بگیرد و برای روزهای آینده خود برنامه ریزی بهتری داشته باشد . کسی که به این روش عادت کند و با مهارت های کوتهنویسی و رمز نویسی نیز آشنا شود بدون اینکه وقتی زیادی برای نوشتن کارهای روزانه در طی روز از دست دهد، با علامت های کوتاه می تواند تمام کارهای خود را به ثبت برساند و کسی که در عمر خود در هر سال یک جلد خاطرات و کارهای روزمره خود را یادداشت نموده و برای خود و دیگران ذخیره نماید در اخیر با مطالعه چندین جلد یادداشت، دریایی از خاطرات و تجربیات و نکات ارزنده به دست خواهد آورد و این کار یکی از راه های دست به قلم شدن همه ما و ثبت نوشته ها و وقایع و حوادث و سپردن آن به نسل های بعدی است. علاوه براینکه جنبهی محاسبهی نفس و اصلاح گری اخلاقی و دینی دارد جنبهی فرهنگی و علمی نیز دارد.
البته در ثبت و نوشتن این خاطرات و وقایع و رویدادهای روزمره وکارهای شخصی نیز باید این جرئت و جسارت در شخص وجود داشته باشد که هر کسی با خودش رو راست و صادق باشد و یادداشتهایش را در قدم اول برای خودش بنویسد نه برای قضاوت تاریخ . هر چیز را همانگونه که رخ داده به ثبت برساند و خوب را خوب و بد را بد بنویسد و در این مسئله نیز گرفتار فراموش کاری و توجیه گری و اهمال و خود سانسوری نشود و اگرنه آن هدف اصلی به صورت ایده آلش محقق نخواهد شد.
البته رسیدن به آن حد مطلوب نیز زمان لازم دارد و لازم است که انسان مدتی با کلی نویسی و ثبت وقایع و کارهای مهم به این کار عادت پیدا کند و به مرور به ثبت جزئیات و کارهای جزئی خود بپردازد و آنچه در ابتدا مهم است این است که انسان در صدد این کار برآید و مدیریت زمان را خود به دست گرفته و برای این کار تصمیم بگیرد. بحث هایی بیشتری برای این مسئله لازم است که به دلیل طولانی شدن مطلب از ادامه آن صرف نظر می کنم.
امیدواریم که خداوند متعال چنین توفیقی عنایت کند تا به هر وسیله ممکن با ثبت و با مرور کارهای گذشتهی خود، در صدد ارزیابی کارهای فردی و اجتماعی خود بر آئیم و با ارزیابی دقیق آنها، وسیلهى رشد و ترقی در زندگی و آسان سازی حساب اخروی خود را فراهم آوریم و از این حالت بی تفاوتی و غفلت و فراموش کاری که کل مسئولیت و عالم آخرت را از یاد انسان می برد، نجات پیدا کنیم زیرا یکی از عوامل انکار خدا و دین و قبر و قیامت و حساب و کتاب همین پیدایش حالت غفلت و بی توجهی است که انسان اصلاً نفهمد که چه کار می کند و چه کار باید انجام دهد و آنجا است که خداوند به چنین انسان هایی غافل هشدار می دهد که :
«يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمِيعاً فَيُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا أحْصاهُ اللَّهُ وَ نَسُوهُ وَ اللَّهُ عَلي كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ[12] ؛ اگر انسان در این دنیا هر چه به غفلت و لا ابالیگری سپری سازد روزی خداوند این انسان را مانند همه انسان هایی دیگر مبعوث خواهد کرد و در آن روز همه را از کرده هایشان آگاه خواهد ساخت و همهی کارهای انسان را به شمارش خواهد گرفت هر چند انسان در اثر غفلت آنها را در نظر نیاورده باشد و یا آنها را فراموش کرده باشد و این خداوند است که بر همه چیز شاهد و گواه است.
امیدواریم در یوم تبلی السرائر آبرویمان حفظ شود.
والسلام علیکم و رحمت الله وبرکاته
دوستان دعابکنید..
[1] نهج البلاغه، خطبه 90. ؛ بحار الانوار، ج 4 ، ص 310
[2] ياابن جندب، حق على كل مسلم يعرفنا ان يعرض عمله في كل يوم و ليلة على نفسه فيكون محاسب نفسه، فان راى حسنة استزاد منها و ان راى سيئة استغفر منها لئلا يخزى يوم القيمة ؛ محمدباقرمجلسى،بحارالانوار، ج۷۸،ص۲۷۹
[3] بحار الانوار، ج ۷۰ ، ص۷۳
[7] سبا/ 3
[8] لقمان /16
[9] انبیاء/ 47
[10] بحارالنوار، ج 92 ، ص 250
[11] المحجة البيضاء، ج 8، ص 166؛ تفسير معين، ص 469 .
[12] مجادله، 6.



